Handcrafted basses

PICKUPS

Het hart van de gitaar electronica is de pickup. Je hebt ze in 5 smaken:

1. single-coil pickups (enkel-spoel). Een heleboel dun, geisoleerd koperdraad om een magneet gewikkeld. Als het magnetisch veld wordt verstoord (door een stalen snaar bijvoorbeeld), wordt er een kleine electrische stroom opgewekt met de frequentie van de trillende snaar. Dit kleine stroompje kan worden versterkt en...voila, het principe van een elektrische gitaar!
Verschillen in geluid kunnen worden verkregen door toepassing van verschillend aantal windingen, , dikte van de draad, materiaal en vorm van de magneet. Als je zelf een pickup wil maken: wees erop voorbereid dat je een haar-dun draadje 4000 tot 12000 keer om een mangeet moet wikkelen. De single-coil pickup kun je vinden op o.a. de stratocaster, telecaster, Jazz Bass. Hij heeft een heldere klank, met nadruk op de hogere frequenties. Bekende single-coil spelers: Eric Clapton, Jimi Hendrix.

2. Humbuckers. Een single-coil pickup is relatief gevoelig voor electro-smog, bijvoorbeeld krachtstroomkabels, zenders, slechte aarding in versterkers, treinleidingen enz. Dit kan vervelende brom en ruis veroorzaken op je versterker. Een oplossing hiervoor is het plaatsen van 2 single-coils naast elkaar, met het koperdraad in tegengestelde richting gewonden. Het brommen (engels: humming) verdwijnt, en daar komt de naam humbucker vandaan.
Dit is de reden dat de humbucker is uitgevonden, maar de reden dat een gitaarspeler er een wil, is meestal een andere. Hij klinkt heel anders dan de single-coil. Warmer, voller en meestal een stuk harder. Onder andere de Gibson SG en de Les Paul zijn hiermee voorzien. Je hebt niet veel overdrive nodig om de vette, vervormde sound van Slash (Guns 'n Roses), of Carlos Santana te krijgen.
Misschien valt het je op dat ik hier alleen Gibson en Fender gitaren noem: Dat zijn tenslotte de pioniers op dat gebied geweest. De vroege electrische modellen gaan terug tot de jaren 1940-1950, en er was niet veel keus tot de jaren 70. Japanse fabrikanten begonnen goedkope kopieen te maken van Fenders en Gibsons, en introduceerden later verbeterde modellen en eigen ontwerpen. Tegenwoordig zijn deze gitaren topkwaliteit en fabrikanten als Ibanez en Yamaha maken prima instrumnenten.
De pickups zijn in de loop der tijd beter geworden, en de eigenschappen van single-coils en humbuckers zijn wat naar elkaar toegegroeid. Sterkere magneten maken single-coils luider, en er zijn hybride modellen beschikbaar, zoals een pickup met 2 spoelen in de behuizing van 1 single-coil.

3. Aktieve pickups. Een andere manier om storende bijgeluiden te verminderen is het verlagen van de impedantie. Met andere woorden: minder koperdraad gebruiken. Dit heeft als resultaat dat het uitgansvolume heel laag is. Voor het tijdperk van de chip was dit een probleem: het signaal dat van de gitaar afkwam was te zwak. Het kon wel versterkt worden, maar dan had je de bijgeluiden weer terug. Nu energie-efficiente, zeer stille voorversterker-chips beschikbaar zijn, is het goed te doen een voorversterker in je gitaar te bouwen. Zo zit het met aktieve pickups. De sound onderscheidt zich niet zo, je kunt ieder gewenst geluid krijgen als je er wat electronica tegenaan gooit. Parametrische equalizers en dat soort zaken zijn niet zeldzaam.


4. Piezo pickups. Je kunt die vergelijken met de ouderwetse telefoon microfoons. Hoewel ze het meest gebruikt worden voor acoustische gitaren, zijn ze ook te krijgen voor solid-body gitaren en bassen (vaak geintegreerd in de brug). Ze pikken trillingen op uit de lucht, of, als ze op de gitaar zitten, van het hout. Piezo pickups zijn nogal gevoelig voor feedback. Jeweetwel: PIIIIIIIEEEEEP!!

5. De laatste ontwikkeling op het gebied van pickups is de optische pickup. Het werkt met een laser en een lichtsensor, net als een liftdeur. De snaar trilt in de lichtstraal, en de sensor pikt het verschil in helderheid op. Dit wordt geconverteerd naar een audiosignaal. Deze pickup wordt in de brug ingebouwd. De voordelen liggen voor de hand: geen feedback, en geen ongewenste bijgeluiden. Deze pickup wordt gebouwd door Lightwave Systems. Kijk op hun website voor meer info.

LightWave bass met optische pickup


Zelf een pickup maken

Jawel, dat is ook mogelijk. Er is een hoop te zggen over dit onderwerp, welke magneten je kunt gebruiken, hoe dik de draad moet zijn, en het aantal windingen. En ook dit is een kwestie van smaak. Meer windingen betekent meer lage tonen. Er staat een link over pickups wikkelen op de LINKS pagina.

Hoe dan ook, toen ik de MB1J aan het bouwen was, moest ik een nieuwe draad aan de pickup solderen en jawel: het draadje brak, natuurlijk aan de binnenkant van de spoel. Ik kon de draad dus niet meer aansluiten. Pickup weggooien en een nieuwe kopen? Nee, ik zou het zelf maar eens proberen om hem zelf opnieuw te wikkelen. Het was te proberen, het koperdraad is niet duur (ongeveer 6 Euro voor 1500 meter geisoleerd draad van 0,05mm dik). Ik kwam erachter dat een '67 vintage Jazz Bass pickup rond de 10000 windingen heeft. Die ging ik proberen. Het oude koperdraad knipte ik eraf, het ding wat je dan overhoudt heet in het engels een "bobbin". In het nederlands zou je het een spoelkern noemen denk ik. Het is in ieder geval niet meer dan een stel magneten, bijeengehouden door 2 plaatjes van een soort karton (zie afbeelding).

Ik deed wat isolatietape rond de magneten, of liever gezegd pleistertape (Hansaplast), want dat is van linnenweefsel gemaakt, en blijft langer goed dan normaal plakband. Daarna heb ik een machientje gemaakt om de pickup te kunnen wikkelen (zie afbeelding onder). Niet lachen, ik heb hiervoor Lego gebruikt, geleend van de kids. Werkt prima. Na 2,5 uur aan het machientje zwengelen, was al het koperdraad op de bobbin. Wel voorzichtig, want het breekt echt heel snel, en het ie een lastig werkje dat akelig dunne draadje weer aan elkaar te solderen.

Als het magnetisch veld rond de pickup wordt verstoord, wordt een kleine electrische spanning opgewekt (het geluid), en wordt naar de versterker gestuurd. Een andere manier om een spanning op te wekken is het bewegen van de windingen van de spoel zelf. Dit is wat er gebeurt als de pickup "microphonic" is. De windingen zitten een beetje los, vooral op een handgewikkelde pickup, en veroorzaken daardoor dat de pickup als een microfoon begint te werken. Je kunt het duidelijk horen als je met je vinger op de pickup klopt. Ik had zelfs eens een pickup, daar kon je doorheen praten, luid en duidelijk via de versterker! Het "microphonic" effect zorgt ook heel snel voor feedback (PIIIIEEEEP!!!, weet je nog wel?).

Om dit effect te beperken of zelfs helemaal op te heffen, kun je de pickup "potten". Alweer een engelse term, het betekent dat de pickup in hete was gedompeld wordt. Je smelt een stel waxinelichtjes totdat ze helemaal vloeibaar zijn. Doe de spoel (zonder behuizing) er in, en wacht tot er geen belletjes meer uitkomen. De hete was gaat tussen de windingen zitten en stolt weer als je de spoel eruit haalt en hem laat afkoelen. Zie onderstaande afbeelding hoe het "potting" in z'n werk gaat.

Zoals je kunt zien is de bak met vloeibare was in een bak water geplaatst, en niet direct op het vuur. Er zijn 2 redenen. 1: Veiligheid, vloeibare was is zeer brandbaar. 2: het water fungeert als buffer voor te hoge temperatuur. De was moet niet TE heet worden, anders kan de isolatie van het koperdraad beschadigen, en dan wordt je pickup waardeloos. Er zijn fanatici die er van overtuigd zijn dat de gebruikte soort was van invloed is op de klank van de pickup, maar dat lijkt mij nogal vergezocht, om het zacht uit te drukken. Nog een reden om de boel niet te heet te stoken: de magneten worden zwakker door blootstelling aan langdurige hitte.

Dit is hem dan, hij klinkt prima. Toen ik met het "potten" klaar was, deed ik nog wat tape om de spoel, en aluminiumfolie voor de afscherming. Daarna nog wat tape om de boel allemaal op z'n plaats te houden. Gebruik afgeschermde draad om de pickup aan te sluiten aan de volume- en toonregelaars. Zoals eerder gezegd, de single-coil pickups zijn gevoeliger voor interferentie dan een humbucker, dus neem de afscherming serieus.


Volgende pagina: Het volgende is om de pickup aan te sluiten aan de electronica. Hoe? Dat vind je op de ELECTRONICA pagina.